Κατά τα έτη 1923-24 ήλθαν στο Καστρί 216 Πόντιοι πρόσφυγες, και ίδρυσαν εδώ το συνοικισμό Νέα Λιβερά. Λόγω της σκληρής δουλειάς και του σχετικά μικρού αριθμού Ποντίων δεν υπήρχε οργανωμένη πνευματική κίνηση στις τάξεις των προσφύγων, με αποτέλεσμα να ξεχαστεί σχεδόν ή ποντιακή γλώσσα και η πνευματική κληρονομιά (τραγούδια, παραμύθια, μοιρολόγια κ.τ.λ.).

Του Γ. Λαγανά

Από το φύλλο αυτό του « Πολυδεύκη» εγκαινιάζουμε μια νέα ενότητα με συνομιλίες πατριωτών μας που γνωρίζουν καλά την ιστορία του τόπου μας ,από την επανάσταση του 1821 μέχρι το πρόσφατο παρελθόν
Για τον λόγο αυτό είχαμε μια συνάντηση με τον Παναγιώτη Ξυδιά στο σπίτι του, μαζί με τον φίλο Γιάννη Αρφάνη παρούσα στην κουβέντα ήταν και η γυναικά του Παναγιώτη η κ Τασία.
Εντυπωσιάστηκα με τον στέρεο λόγο του Παναγιώτη Ξυδιά, για την δύναμη της αφήγησης του για το γνώσεις του πάνω σε όλα τα ιστορικά γεγονότα σε σχέση με το χωριό για την γλαφυρή γλώσσα του.
Σαν επιστέγασμα όλων αυτών ήταν το υπέροχο κλείσιμο της αφήγησης όπου ο Παναγιώτης τραγούδησε μερικά τραγούδια της περιοχής με την υπέροχη φωνή του που είναι αναλλοίωτη μέσα στο χρόνο. Τον συνόδεψε ο Γιάννης Αρφάνης που έχει ασχοληθεί και έχει καταγράψει τα τραγούδια της περιοχής μας.

Στο Καστρί Λακωνίας, το χωριό της γιαγιάς μου, η οποία μου έδωσε και τις πληροφορίες και ονομάζεται Χαρίκλεια Σκιαδά και είναι 78 ετών, οι Απόκριες αποτελούσαν αφορμή για χορό και τραγούδι επί δύο ημέρες συνεχώς. Άρχιζαν την Κυριακή το πρωί. Μετά την εκκλησία πήγαιναν στο βουνό για ξύλα όλες οι γυναίκες μαζί. Τα ξύλα θα χρησίμευαν για τη βραδινή φωτιά.

Ήταν Κυριακή της αποκριάς γύρω στις ένδεκα (11) η ώρα το πρωί. Ήμουν στο σπίτι μας στο Καστόρι απόφοιτος Παιδ. Ακαδημίας και περίμενα διορισμό. Την προηγούμενη χρονιά είχα δουλέψει με σύμβαση στη Βορδώνια, το χωριό του πατέρα μου. Ήμασταν δύο δασκάλες για εκατόν πενήντα (150) παιδιά. Πολλή δουλειά. Δίδαξα Ελληνικούς χορούς, έκανα γυμναστικές επιδείξεις, οργάνωσα θέατρο, εκδρομή, με παιδάκια ξυπόλυτα και νηστικά.

Από διήγηση της θείας μου Πότας Αντωνάκη – Kακαφλίκα, επισημαίνω γυναίκα από παλιά Καστανιώτικη οικογένεια και εντελώς ακομπλεξάριστη και πρωτοπορειακή για την εποχή της.
Μου έλεγε.

Γεννήθηκα το 1915 στο χωριό Καστρί-Καστορείου Σπάρτης, από φτωχούς γεωργούς γονείς. Μεγάλωσα κοντά τους κάτω από πολλές και ποικίλες δυσκολίες κι ανέχειες της καθημερινής ζωής, ώσπου έγινα 21 χρόνων.
Το 1936 τον Οκτώβρη με κάλεσαν να υπερετήσω τη στρατιωτική μου θετία. Παρουσιάστηκα στο ενδέκατο Συν/γμαΠεζικού Τρίπολης, σε λόχο βαθμοφόρων. μετά από εξάμηνη εκεί εκπαίδευση αποσπάστηκα στα Βουλγαρικά σύνορα και από εκεί πήρα το στρατιωτικό μου απολυτήριο. στις αρχές της στρατιωτικής μου θετίας μεταξύ των άλλων που διδάχθηκα, διδάχθηκα, πως, αν τύχει, να υπερασπίζουμαι την Πατρίδα από όποιον αναίτια ήθελε καταχτήσει αυτή.

Γράφει ο Παναγιώτης Ξιάρχος

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΞΙΑΡΧΟΣ
Παναγιώτης Γεωργίου Ξιάρχος
κάτοικος καστορείου και γεννηθείς εις καστόρειον λακωνίας το έτος Φεβρουαρίου 15- 1895 ανεχώρησεν δια τας Ηνωμένας Πολιτείας της Αμερικής το έτος 1914. Το έτος 1950 και μήνα 22 Νοεμβρίου και ημέραν τετάρτην έκαμον ως πρωτεργάτης και ενέργειαν να συμβουλευθώ πώς πρέπει να κάμνω δια να έχωμεν επιτυχίαν του μεγάλου έργου να ιδρυθεί Γυμνάσιον εις καστόρειον (Καστανιά του Νομού λακωνίας (Λακεδαίμονος) αλλά επειδή είμαι συνδρομητής της ελληνικής εφημερίδας όνομα ελεύθερον βήμα και η εφημερίς έχει δικηγόρον και δίδει συμβουλάς εις διαφόρους ερωτήσεις οι οποίες δημοσιεύονται εις την εφημερίδα απεφάσισα να γράψω τι πρέπει να πράξω δια να έχωμεν επιτυχίαν εις το έργον αυτό ανέγερσιν, γυμνασίου εις καστόρειον λακωνίας έγραψα εις την εφημερίδα το έτος 1950 Νοεμ. 22 ημέραν Τετάρτη.

Κατά τα έτη 1923-24 ήλθαν στο Καστρί 216 Πόντιοι πρόσφυγες, και ίδρυσαν εδώ το συνοικισμό Νέα Λιβερά. Λόγω της σκληρής δουλειάς και του σχετικά μικρού αριθμού Ποντίων δεν υπήρχε οργανωμένη πνευματική κίνηση στίς τάξεις των προσφύγγων, με αποτέλεσμα να ξεχαστεί σχεδόν ή ποντιακή γλώσσα και η πνευματική κληρονομιά (τραγούδια, παραμύθια, μοιρολόγια κ.τ.λ.).